Dijital devrimin inovatif ürünlerinden biri olan, “drone” olarak da bilinen, insansız hava araçları (“İHA”) bugün bazı şirketler tarafından sektörel olarak denenmesinin yanı sıra birçok kişi tarafından da günlük hayatta kullanılır hale gelmiştir. Önceki yazılarımızda da belirttiğimiz gibi hukuk kuralları toplumsal ihtiyaçların ortaya çıkması halinde yetkili makamlarca düzenlenmektedir. Havacılığa ilgisi olan herkes tarafından dikkat çeken İHA’lar ile ilgili de Türkiye’de mevzuat çalışmaları yapılarak yürürlüğe konmuştur (Bkz. http://iha.shgm.gov.tr/index.html).
Devamlı ve hızlı bir gelişme gösteren, ileri teknolojinin uygulandığı, sürat ve emniyet faktörlerinin büyük önem taşıdığı sivil havacılık sahasındaki faaliyetlerin ulusal çıkarlarımız ve uluslararası ilişkilerimize uygun bir şekilde düzenlenmesini sağlamayı amaçlayan 2920 sayılı Sivil Havacılık Kanununda, kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerinin havacılık sahasındaki faaliyetleri kapsama alınmıştır. Kanundaki tanımlamaya göre Türkiye Cumhuriyetinin egemenliği altındaki ülke ile Türk karasuları üzerindeki saha Türk hava sahasıdır. Buradan hareketle İHA’ların da Sivil Havacılık Kanunu kapsamında değerlendirildiğini söyleyebiliriz. Nitekim kanunun 144. Maddesinde “İnsansız hava aracı satan şirketlerin sorumlu işleticileri ve yöneticileri, satılan araç bilgileri ile satın alanların kimlik bilgilerini usulüne uygun şekilde tutmak ve azami kalkış ağırlığı beşyüz gram (dahil) üzerindeki insansız hava araçları ile ilgili bilgileri, aynı gün içinde Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından oluşturulan kayıt sistemine kaydetmek zorundadır. Bu kayıtlar, suç işlenmesinin önlenmesi ve suç soruşturmalarında kullanılmak üzere kolluk birimleriyle paylaşılır. Bu yükümlülüğe aykırı hareket edenler ile yurtdışından bireysel olarak getirdiği veya yurtiçinde devraldığı aracı en geç üç gün içinde sisteme kaydettirmeyenlere beş bin Türk Lirası idari para cezası verilir. Kayıt esnasında gerçeğe aykırı beyanda bulunanlar veya veri girişi yapanlara on bin Türk Lirası idari para cezası verilir. Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığınca belirlenen kurallara aykırı olarak veya mülki idare amirlerince belirlenen alanlar dışında insansız hava aracı uçuran kişilere bin Türk Lirasından onbin Türk Lirasına kadar idari para cezası uygulanır. Yukarıda sayılanlar dışında kalıp da Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünün insansız hava araçları ile ilgili koyduğu kurallara ve bu kapsamda sivil havacılığı düzenlemek maksadıyla alacağı önlemlere uymayanlara bin Türk Lirasından onbin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir. Belirlenen alanlar dışında insansız hava aracı uçuranlara uygulanacak idari para cezaları mahallin mülki idare amirince, diğer idari para cezaları ise Sivil Havacılık Genel Müdürü tarafından uygulanır. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar İçişleri Bakanlığı ve Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığınca müştereken çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.” Denilmek suretiyle İHA’lar hakkında kapsamlı bir düzenleme yapılmıştır.
İHA’lar ile ilgili bir diğer hukuki düzenlemede, 5431 sayılı Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanununa ve 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanununa dayanılarak hazırlanan talimattır. SHT-İHA Rev.01 İnsansız Hava Araçları Talimatında İHA’lar hakkında geniş bir düzenleme yapılmış olup, bu düzenleme ile Türk Hava Sahasında işletilecek veya kullanılacak sivil İnsansız Hava Aracı (“İHA”) sistemlerinin ithali, satışı, kayıt ve tescili, uçuşa elverişliliğin sağlanması, sistemleri kullanacak kişilerin sahip olması gereken niteliklerin, hava trafik hizmetleri ve İHA operasyonlarına ilişkin usul ve esasların belirlenmesi amaçlanmıştır. 22 Şubat 2016 tarihinde yayımlanan bu talimatta İHA’lar sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Talimatın, “sınıflandırma, ithal teknik uygunluk, zorunlu teçhizat, uçuşa elverişlilik ve özel uçuş izni, bakım ve onarım” başlıklı 2. Bölümündeki sınıflandırmaya göre;
Azami kalkış ağırlıkları referans alınarak İHA’lar 4 ayrı sınıfa ayrılmıştır:
- a) İHA0: Azami kalkış ağırlığı 500 gr (dâhil) – 4kg aralığında olan İHA’lar,
- b) İHA1: Azami kalkış ağırlığı 4 kg (dâhil) – 25 kg aralığında olan İHA’lar,
- c) İHA2: Azami kalkış ağırlığı 25 kg (dâhil) – 150 kg aralığında olan İHA’lar,
ç) İHA3: Azami kalkış ağırlığı 150 kg (dâhil) ve daha fazla olan İHA’lar.
Düzenlemenin “Sorumluluk ve Sigorta” başlıklı 10. Maddesine göre ise; “Tüm İHA ve sistemlerinin işleticileri/sahipleri üçüncü şahıslara verecekleri zararlardan sorumludur. 25 kg üstü İHA ile ağırlığına bakılmaksızın ticari faaliyet gerçekleştiren İHA için, 15/11/2005 tarihli ve 25994 sayılı Türk Hava Sahasında Uçuş Yapan Türk ve Yabancı Sivil Hava Araçlarının Yaptırması Gereken Üçüncü Şahıs Mali Mesuliyet Sigortası Yönetmeliğine göre sigorta yaptırılır ve sigortasız uçuş yapılmaz.”
Dünyaca bilinen ismiyle “drone”lar ile ilgili neredeyse her gün bir haber yayımlanmaktadır. Örnekle; Ekim 2016’da bir kargo şirketi tarafından, taşıma operasyonunda İHA’lar test edilmiştir. Özellikle ilk olarak askeri araç olarak projelendirilen daha sonra siviller tarafından kullanılmaya başlanan “insansız hava araçları” günümüzde herkes tarafından satın alınabilmektedir. Orta ve/veya uzun vadede İHA’ların kullanımına ilişkin ar-ge çalışmalarının da desteklenmesiyle daha birçok alanda ihtiyaçlara cevap vereceği görüşündeyiz. Bu bağlamda da havacılık hukuku kapsamında, gerek iç hukuk gerekse de uluslararası hukuk alanında İHA’lar ile ilgili yeni hukuki düzenlemeler yapılması kaçınılmazdır. İHA kullanıcılarının güncel mevzuatı takip etmelerinin ve gerekli eğitimleri alma, lisanslama ve tescil işlemleri hakkında bilgi sahibi olmaları gerektiği görüşündeyiz.